คู่มือพลเมือง : การปลดแอกราษฎรสู่พลเมืองแบบประชาธิปไตย

ณัฐพล ใจจริง เขียน
เผยแพร่ทางคอลัมน์ My Country Thailand มติชนสุดสัปดาห์ วันที่ 4 สิงหาคม 2021
อ่านฉบับเต็มได้ตามลิงก์ https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_448675

ในสมัยราชาธิปไตยนั้น ชนชั้นนำจารีตพยายามเปลี่ยนคนบ้านนอกและคนป่าให้เป็นราษฎรที่มีคุณลักษณะที่ชนชั้นนำพึงประสงค์นั้น

ดังเช่น เจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี นำเสนอหนังสือเรื่อง พลเมืองดี (2454) เพื่อบอกหนทางสู่การเป็นราษฎรที่ดีไว้

เนื้อหาของหนังสือเล่มนี้เป็นเรื่องของเด็กบ้านนอกในสมัยราชาธิปไตยที่ชื่อว่า “นายเถื่อน” ต่อมาเขาเข้ามาศึกษาในเมือง ทำให้เขาได้เรียนรู้คุณสมบัติที่เรียกกันว่า “พลเมืองดี” ในสมัยราชาธิปไตยที่หมายถึง การรู้จักปรับตัวและเรียนรู้สมบัติผู้ดี รู้จักที่ต่ำที่สูง ตลอดจนความจงรักภักดีต่อกษัตริย์

หากใครทำได้เช่นนี้ในหนังสือเล่มดังกล่าว ทุกคนจะสามารถขัดเกลาความต่ำต้อยด้อยดุจดังตัวละครในเรื่องหนังสือที่ชื่อเดิมว่า “นายเถื่อน” เมื่อได้รับการขัดเกลาแล้ว ต่อมาเขาได้เปลี่ยนชื่อเป็น “นายเมือง”

อาจกล่าวได้ว่า หนังสือพลเมืองดีของระบอบเก่าพยายามปลูกฝังความเชื่อให้ราษฎรมีความเชื่อฟังต่ออำนาจรัฐ ยอมรับความสูงต่ำในทางสังคม มีความจงรักภักดีต่อชาติบ้านเมือง และพระมหากษัตริย์ จนกลายเป็น “พลเมืองดี” หรืออาจเรียกได้ว่า ราษฎรดีตามระบอบราชาธิปไตยนั่นเอง

พลันที่การปฏิวัติ 2475 เปลี่ยนแปลงการปกครองเกิดขึ้นพร้อมยกสถานะให้ทุกคนเป็นพลเมือง เป็นเจ้าของประเทศ เหตุการณ์นี้มีความหมายสำคัญยิ่งต่อความสำนึกของผู้คนร่วมสมัย ดังบันทึกความทรงจำของถวิล อุดล สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดร้อยเอ็ด ผู้มีบทบาทแข็งขันในการเป็นปากเสียงให้กับชาวอีสาน บันทึกถึงปฏิวัติ 2475 ที่สร้างโอกาสและเป็นแรงดลใจของเขาในการก้าวขึ้นมาเป็นผู้แทนราษฎรว่า

“บุคคลคณะหนึ่งที่ข้าพเจ้าจะขอขอบคุณเขาเป็นอย่างยิ่งก็คือ คณะราษฎร ผู้เปลี่ยนการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาสู่ระบอบประชาธิปไตย เพราะด้วยการปกครองระบอบนี้ที่ช่วยชุบคนบ้านนอกอย่างข้าพเจ้าให้ขึ้นมาเป็นชาวเมือง…วันหนึ่งซึ่งโอกาสเปิดให้ข้าพเจ้าจะใคร่กลับบ้านเพื่อสมัครเข้ารับเลือกเป็นผู้แทนราษฎร” (“นายเมือง เดิมชื่อเถื่อน”, 2491)

ภายหลังการปฏิวัติ 2475 แล้ว รัฐบาลประชาธิปไตยจำต้องเร่งยกระดับความสำนึกให้กับราษฎรให้เป็นพลเมืองที่สอดคล้องกับการปกครองใหม่ กรมโฆษณาการจึงเข้ารับบทบาทหน้าที่นี้

อย่างไรก็ตาม การสร้างสำนึกใหม่ให้ประชาชนแบบประชาธิปไตยเริ่มแปรเปลี่ยนไป เมื่อคณะราษฎรสิ้นสุดอำนาจลงนับตั้งแต่ 2490 โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงระบอบเผด็จการทหารของจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ (2500-2506) ได้ปรากฏหนังสือที่สะท้อนถึงความเปลี่ยนแปลงของสำนึกทางการเมืองของประชาชนไทยอีกครั้งในช่วงเวลานั้นคือคู่มือราษฎร