คู่มือพลเมือง

เมื่อสยามเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475 ระบอบประชาธิปไตยกลายเป็นของใหม่สำหรับราษฎร สำนักงานโฆษณาการซึ่งเป็นหน่วยประชาสัมพันธ์ของรัฐบาลในระบอบใหม่จึงจัดให้ข้าราชการของสำนักงานฯ ที่มีความรู้ช่วยกันเรียบเรียงหนังสือ “คู่มือพลเมือง” ขึ้น เพื่ออธิบายถึงสิ่งที่พลเมืองควรทราบเกี่ยวกับการปกครองในระบอบประชาธิปไตย

กลุ่มเป้าหมายของหนังสือเล่มนี้นอกจากราษฎรโดยทั่วไปแล้ว ยังมุ่งหมายให้ครูใช้เป็นเครื่องมือในการอำนวยความรู้ให้แก่นักเรียนด้วย เนื้อหาในตัวเล่มจึงพยายามเขียนให้อ่านเข้าใจง่าย และมีชุดคำถามเพื่อให้ครูใช้ทวนสอบความเข้าใจของนักเรียนได้ เป็นต้นว่า ประเทศสยามได้เปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อไร? ใครเป็นผู้เปลี่ยน? เรามีรัฐธรรมนูญใช้กี่ฉบับแล้ว? ทำไมพลเมืองสยามทุกคนจึงมีหน้าที่ต้องสนับสนุนการปกครองระบอบรัฐธรรมนูญ?

หนังสือเล่มนี้ตีพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2479 หรือ 4 ปีหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง เนื้อหาแบ่งออกเป็น 21 บท เริ่มตั้งแต่เรื่องของชาติ ประเทศ พลเมือง สิทธิของพลเมือง การปกครองของสยามในสมัยปัจจุบัน อำนาจอธิปไตย การเลือกตั้งผู้แทนราษฎร อำนาจนิติบัญญัติและสภาผู้แทนราษฎร การจัดทำพระราชบัญญัติ อำนาจบริหาร รัฐบาล พระมหากษัตริย์ และคณะรัฐมนตรี อำนาจตุลาการและศาล ระเบียบราชการบริหาร การต่างประเทศ การป้องกันประเทศ ภาษี งบประมาณของประเทศ การศึกษาของพลเมือง ประเทศสยามภายใต้รัฐธรรมนูญ ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ไปจนถึงเรื่องของศาสนา

หนังสือเล่มนี้จัดทำขึ้นตามแบบอย่างของหนังสือสอนสิทธิและหน้าที่พลเมืองที่ทำกันอยู่ในต่างประเทศ โดยสำนักงานโฆษณาการจัดพิมพ์ครั้งแรก จำนวน 20,000 เล่ม และครั้งที่สอง จำนวน 30,000 เล่ม รวมเป็น 50,000 เล่ม ซึ่งจำหน่ายหมดอย่างรวดเร็ว ต่อมาใน พ.ศ. 2480 จึงมีการจัดพิมพ์เป็นครั้งที่สามอีกจำนวน 40,000 เล่ม โดยมีการแก้ไขเพิ่มเติมเนื้อหาให้ถูกต้องเหมาะสมกับกาลสมัย และจัดจำหน่ายในราคาที่ถูกลงกว่าคราวก่อน เพื่อให้หนังสือแพร่หลายออกไปให้มากที่สุด นอกจากนี้ ยังมีผู้ขออนุญาตพิมพ์หนังสือ “คู่มือพลเมือง” เพื่อแจกในงานศพด้วย เช่นในงานปลงศพของหลวงสมรรคศัลยยุทธ์ (อ๊อด จันทรกานตานนท์) จำนวน 500 เล่ม และในงานฌาปนกิจศพของนายเซียวซองหลิม สีบุญเรือง ซึ่งไม่ปรากฏจำนวนเล่มที่จัดพิมพ์

อนึ่ง ในฉบับพิมพ์ครั้งที่สามซึ่งเป็นครั้งสุดท้าย มีการใส่ภาพประกอบเพิ่มเติมเข้ามา ได้แก่ ภาพ “พระที่นั่งอนันตสมาคม ซึ่งใช้เป็นที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎร” และภาพ “สภาผู้แทนราษฎรขณะมีการประชุมกัน”

อนุชา อชิรเสนา เขียน
ผลงานผ่านการคัดเลือก การประกวดสารคดีความทรงจำ "วัตถุปฏิวัติ"